آزمایش ایدز در معاینات بدو استخدام؛ لازم است یا نه؟
- زمان مطالعه: 12 دقیقه
اگر برای کار جدید به طب کار معرفی شده‌اید یا کارفرمایی هستید که می‌خواهد فهرست آزمایش‌های استخدامی را مشخص کند، احتمالاً این سؤال برایتان پیش آمده که آیا آزمایش ایدز در معاینات بدو استخدام انجام می‌شود. جواب کوتاه این است: به‌طور معمول نه. در ادامه می‌خوانید در چه مشاغلی ممکن است این آزمایش لازم شود، نتیجه‌ی آن چه اثری بر استخدام دارد و حقوق شما چیست.
آیا در معاینات بدو استخدام آزمایش ایدز گرفته می‌شود؟ خیر؛ آزمایش ایدز (HIV) جزو آزمایش‌های روتین معاینات بدو استخدام و معاینات دوره‌ای طب کار نیست. در این معاینات معمولاً شمارش سلول‌های خونی، قند، چربی و آنزیم‌های کبدی بررسی می‌شود. فقط در برخی مشاغل خاص، مثل کادر درمان، و با نظر پزشک طب کار ممکن است آزمایش‌های ویروسی هم درخواست شود.
آزمایش ایدز در معاینات بدو استخدام تامین اجتماعی
ماده ۹۰ قانون تامین اجتماعی می‌گوید افراد شاغل در کارگاه‌ها باید توانایی جسمی متناسب با کار محوله را داشته باشند و کارفرما موظف است پیش از به‌کار گماردن آن‌ها، ترتیب معاینه‌ی پزشکی‌شان را بدهد. هدف این معاینه، سنجش تناسب فرد با شغل است، نه غربالگری همه‌ی بیماری‌ها.
ضوابط اجرایی این ماده در بخشنامه‌ی شماره‌ی ۸۰۳۹/۹۶/۱۰۰ سازمان تامین اجتماعی (۲۶ مهر ۱۳۹۶) آمده است. در این ضوابط فهرستی از آزمایش‌های اجباری، از جمله آزمایش ایدز، تعیین نشده و انتخاب آزمایش‌ها به معاینه‌ی پزشکی و نوع شغل سپرده شده است.
بنابراین وقتی در فرم معرفی‌نامه عبارت «معاینات ماده ۹۰ تامین اجتماعی» را می‌بینید، به این معنا نیست که آزمایش ایدز هم خواهید داد. جزئیات مراحل و مدارک را در راهنمای معاینات بدو استخدام بخوانید.
در معاینات طب کار معمولاً چه آزمایش‌هایی گرفته می‌شود؟
آزمایش‌های خون استخدامی بیشتر برای سنجش وضعیت عمومی بدن هستند تا تشخیص بیماری‌های عفونی. فهرست رایج این‌هاست:
| آزمایش | چه چیزی را نشان می‌دهد |
|---|---|
| شمارش کامل سلول‌های خون (CBC) | کم‌خونی، عفونت یا اختلالات خونی |
| قند خون ناشتا | دیابت یا پیش‌دیابت |
| چربی خون | خطر بیماری‌های قلبی و عروقی |
| آنزیم‌های کبدی | وضعیت کبد، به‌خصوص در مواجهه با مواد شیمیایی |
| اوره و کراتینین | عملکرد کلیه |
پزشک طب کار ممکن است بسته به شغل، آزمایش دیگری اضافه یا حذف کند. برای آشنایی با همه‌ی بخش‌های این ارزیابی، راهنمای آزمایش طب کار را ببینید.
بسیاری از کارفرماها هم تست اعتیاد استخدامی را درخواست می‌کنند که آزمایشی جدا از آزمایش خون روتین است و به ایدز ربطی ندارد.
در چه مشاغلی ممکن است آزمایش ایدز درخواست شود؟
آزمایش‌های ویروسی بیشتر برای مشاغلی مطرح است که در آن‌ها احتمال تماس با خون و ترشحات بدن بیماران وجود دارد:
- پزشکان، به‌خصوص جراحان و دندان‌پزشکان
- پرستاران، ماماها و کارکنان اتاق عمل و اورژانس
- کارکنان آزمایشگاه و بانک خون
- خدمات بیمارستانی و کارکنانی که با پسماند عفونی سروکار دارند
در این مشاغل هدف اصلی، محافظت از خود کارکنان است. مهم‌ترین مواجهه‌ی شغلی، فرورفتن سوزن یا وسیله‌ی تیز آلوده به خون است که به آن «نیدل استیک» می‌گویند.
در غربالگری کادر درمان، آزمایش هپاتیت B و C و بررسی وضعیت واکسن هپاتیت B معمولاً از آزمایش ایدز مهم‌تر است. دلیلش این است که خطر انتقال این ویروس‌ها با سوزن آلوده بسیار بیشتر از HIV است:
| ویروس | خطر تقریبی انتقال پس از یک نیدل استیک با خون آلوده |
|---|---|
| هپاتیت B (در فرد واکسینه‌نشده) | حدود ۶ تا ۳۰ درصد |
| هپاتیت C | حدود ۱٫۸ درصد |
| HIV | حدود ۰٫۳ درصد |
این ارقام برآوردهای مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC) برای تماس شغلی است. درخواست هر آزمایش ویروسی باید با رضایت آگاهانه‌ی فرد و حفظ محرمانگی نتیجه همراه باشد.
اگر دچار نیدل استیک شدید چه کنید؟
- محل را فوراً با آب و صابون بشویید. اگر ترشحات به چشم یا دهان رسیده، با آب فراوان شستشو دهید.
- موضوع را بلافاصله به مسئول بخش یا واحد بهداشت محل کار گزارش کنید.
- هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید. داروی پیشگیری پس از تماس (PEP) برای HIV بهتر است در همان چند ساعت اول و حداکثر تا ۷۲ ساعت شروع شود.
- آزمایش پایه و آزمایش‌های پیگیری را طبق برنامه‌ای که پزشک تعیین می‌کند انجام دهید.
اگر نتیجه‌ی آزمایش ایدز مثبت باشد، استخدام چه می‌شود؟
اول اینکه یک نتیجه‌ی مثبت در آزمایش اولیه به معنای قطعی بودن ابتلا نیست. نتیجه‌ی مثبت همیشه باید با آزمایش تأییدی بررسی شود.
دوم اینکه تصمیم درباره‌ی تناسب با شغل را پزشک طب کار می‌گیرد و معیار او توانایی فرد برای انجام آن کار و خطرش برای خود و دیگران است، نه صرفِ نام بیماری. HIV در بیشتر مشاغل نه توانایی کاری را کم می‌کند و نه خطری برای همکاران دارد. فرد مبتلا با درمان منظم می‌تواند سال‌ها زندگی و کار عادی داشته باشد.
تنها گروهی که ممکن است شرایط ویژه داشته باشند، کارکنان درمانی هستند که اقدامات تهاجمی مثل جراحی انجام می‌دهند. تصمیم درباره‌ی این افراد بر اساس وضعیت درمان و نظر پزشک گرفته می‌شود [نیاز به بررسی].
اینکه کارفرما از نظر قانونی تا چه حد می‌تواند به‌خاطر HIV از استخدام کسی خودداری کند، در قوانین کار به‌صراحت نیامده است [نیاز به بررسی]. اگر چنین مشکلی برایتان پیش آمد، با اداره‌ی کار یا مشاور حقوقی مشورت کنید.
سوم اینکه نتیجه‌ی آزمایش اطلاعات پزشکی محرمانه‌ی شماست. آنچه کارفرما برای تصمیم کاری لازم دارد، نظر پزشک درباره‌ی تناسب شما با کار است، نه جزئیات تشخیص.
آزمایش ایدز چگونه انجام می‌شود و جوابش کی قابل اعتماد است؟
آزمایش HIV با نمونه‌ی خون از رگ یا یک قطره خون از نوک انگشت انجام می‌شود. برخی تست‌های سریع با نمونه‌ی بزاق هم کار می‌کنند. اگر نتیجه مثبت باشد، آزمایش تأییدی در آزمایشگاه انجام می‌شود.
هیچ آزمایشی بلافاصله بعد از تماس، ویروس را نشان نمی‌دهد. به فاصله‌ی بین تماس و زمانی که آزمایش می‌تواند عفونت را تشخیص دهد، «دوره‌ی پنجره» می‌گویند. طول این دوره به نوع آزمایش بستگی دارد:
| نوع آزمایش | نمونه | زمان تقریبی تشخیص پس از تماس |
|---|---|---|
| آزمایش اسید نوکلئیک (NAT) | خون از رگ | حدود ۱۰ تا ۳۳ روز |
| آزمایش آنتی‌ژن/آنتی‌بادی آزمایشگاهی | خون از رگ | حدود ۱۸ تا ۴۵ روز |
| تست سریع آنتی‌بادی | خون نوک انگشت یا بزاق | حدود ۲۳ تا ۹۰ روز |
یعنی اگر تماس پرخطر به‌تازگی رخ داده، یک جواب منفی زودهنگام کافی نیست و باید طبق نظر پزشک آزمایش را تکرار کنید.
اگر خودتان می‌خواهید از وضعیت‌تان مطمئن شوید، مراکز مشاوره‌ی بیماری‌های رفتاری وابسته به دانشگاه‌های علوم پزشکی آزمایش و مشاوره‌ی محرمانه ارائه می‌دهند [نیاز به بررسی].
آیا ایدز در محیط کار منتقل می‌شود؟
یکی از دلایل نگرانی کارفرماها و همکاران، باورهای غلط درباره‌ی راه‌های انتقال است. HIV فقط از این راه‌ها منتقل می‌شود:
- تماس جنسی محافظت‌نشده
- تماس مستقیم با خون آلوده، مثل سوزن یا سرنگ مشترک یا نیدل استیک
- از مادر به نوزاد در دوران بارداری، زایمان یا شیردهی
HIV از راه دست دادن، روبوسی، عطسه و سرفه، ظرف غذای مشترک، سرویس بهداشتی، استخر، نیش حشرات یا کار کردن در یک اتاق منتقل نمی‌شود. یعنی در محیط کار اداری، کارگاهی یا فروشگاهی، همکار مبتلا به HIV خطری برای دیگران ندارد.
طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت، فردی که داروهای ضدویروس را منظم مصرف می‌کند و بار ویروسی‌اش غیرقابل‌شناسایی شده، ویروس را از راه جنسی منتقل نمی‌کند.
سوالات متداول درباره‌ی آزمایش ایدز استخدامی
آیا تست ایدز جزو آزمایش‌های طب کار تامین اجتماعی است؟
خیر. ماده ۹۰ قانون تامین اجتماعی کارفرما را به انجام معاینه‌ی پزشکی پیش از استخدام موظف می‌کند، اما در ضوابط اجرایی آن آزمایش ایدز به‌عنوان آزمایش الزامی نیامده است. آزمایش‌های رایج شامل شمارش سلول‌های خون، قند، چربی و آنزیم‌های کبدی است و پزشک طب کار بسته به شغل ممکن است آزمایش دیگری هم درخواست کند.
آیا کارفرما می‌تواند بدون اطلاع من آزمایش ایدز بگیرد؟
بر اساس اصول اخلاق پزشکی و توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت، آزمایش HIV باید با اطلاع و رضایت آگاهانه‌ی خود فرد و همراه با مشاوره انجام شود. اگر در فرم آزمایش‌های استخدامی شما آزمایش HIV آمده، حق دارید دلیل آن را از پزشک طب کار بپرسید.
نتیجه‌ی آزمایش ایدز به کارفرما گفته می‌شود؟
نتیجه‌ی آزمایش‌های پزشکی شما اطلاعات محرمانه است. آنچه از معاینات طب کار به کارفرما می‌رسد، نظر پزشک درباره‌ی تناسب شما با شغل است؛ مثلاً بلامانع، مشروط یا نیازمند بررسی بیشتر. جزئیات تشخیص بیماری بخشی از پرونده‌ی پزشکی شماست و نباید بدون ضرورت در اختیار دیگران قرار بگیرد.
بعد از نیدل استیک چه زمانی باید آزمایش بدهم؟
همان روز به پزشک مراجعه کنید تا آزمایش پایه انجام و درباره‌ی شروع داروی پیشگیری (PEP) تصمیم گرفته شود. این دارو بهتر است در چند ساعت اول و حداکثر تا ۷۲ ساعت شروع شود. آزمایش‌های پیگیری معمولاً در هفته‌ها و ماه‌های بعد تکرار می‌شوند و زمان دقیق آن‌ها را پزشک تعیین می‌کند.
آیا آزمایش هپاتیت در معاینات بدو استخدام گرفته می‌شود؟
برای بیشتر مشاغل، آزمایش هپاتیت جزو آزمایش‌های روتین نیست. برای کادر درمان و کارکنان آزمایشگاه که با خون سروکار دارند، بررسی هپاتیت B و C و وضعیت واکسن هپاتیت B معمولاً اهمیت بیشتری دارد. تصمیم نهایی درباره‌ی این آزمایش‌ها، هم در معاینات بدو استخدام و هم در معاینات دوره‌ای شاغلین، با پزشک طب کار است.
جمع‌بندی
آزمایش ایدز در معاینات بدو استخدام و معاینات تامین اجتماعی به‌طور معمول انجام نمی‌شود و فقط در برخی مشاغل درمانی، با رضایت فرد و نظر پزشک طب کار، ممکن است درخواست شود. HIV در محیط کار عادی منتقل نمی‌شود و نتیجه‌ی آزمایش، اطلاعات محرمانه‌ی شماست. این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره با پزشک نیست.
اگر درباره‌ی آزمایش‌های لازم برای شغل خود یا کارکنانتان سؤال دارید، پیش از مراجعه با مرکز تخصصی طب کار کوثر تماس بگیرید. مرکز در اصفهان، خیابان امام خمینی، نبش خیابان امیرکبیر، ساختمان سلامت قرار دارد و شنبه تا چهارشنبه ۶:۳۰ تا ۱۴ و پنجشنبه ۶:۳۰ تا ۱۳ پذیرای شماست. شماره‌ی تماس: 031-91001819.
منابع: متن ماده ۹۰ قانون تامین اجتماعی و بخشنامه‌ی ۸۰۳۹/۹۶/۱۰۰ سازمان تامین اجتماعی؛ برگه‌ی اطلاعات HIV سازمان جهانی بهداشت؛ راهنمای مواجهه‌ی شغلی و دوره‌ی پنجره‌ی آزمایش HIV مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC).